Denizanası temaslarında ilkyardım

Dr. Özgür Deniz Tezcan

Kinidarya, içinde onbinden fazla tür hayvanı barındıran son derece renkli bir filumdur. Denizanaları, anemonlar, mercanlar, deniz kalemleri, kutu denizanaları çok farklı şekillere sahip olsalar da hepsi kinidarya filumunun farklı kollarında incelenir. Bu birbirinden renkli canlıların en önemli ortak özelliği zehirli bir organel olan nematokiste sahip olmalarıdır. Nematokistler, içlerinde zehir barındıran minik kapsülcüklerdir.

Bu kapsüller tetiklendiğinde içlerinde ters dönmüş bir çorap gibi istiflenmiş kılcal tübü tıpkı bir zıpkın gibi fırlatır. Bu olay doğadaki en hızlı olaylardan biridir. Bu kılcal tübün hızlanması 5.5 G'ye ulaşabilir. Bu hızlanma Beretta 9 mm mermi çekirğinin hızlanmasından 10 kat fazladır. Bu tübün ucu 80 nanometrekare kadar sivri olabilir yani dört DNA sarmalının çapı kadar. Bu yüksek hız ve sivri uç sayesinde temas noktasında 7 GPa basınç üretebilir. Bu basınç grafitten yapay elmas üretmek için gerekli basınçtan büyük bir basınçtır.

Kinitli canlılar nematokist denen bu zehirli organellerini kullanarak avlanabilir, kendilerini koruyabilir ve bulundukları yere tutunabilirler.

İlkyardımla ilgili genel bilgiler

Kinidarya zehirlerini etkisiz hale getiren bir ilaç veya yöntem henüz bilinmemektedir. Bununla beraber zehirlenmenin ilerlemesini durdurmak ve şikayetlerin bir an önce geçmesini sağlamak mümkündür. Denizanası veya başka bir kinitli canlı ile temas durumunda bu canlıların dokunaçları deriye yapışıp kalır. Bu dokunaçlarda bulunan nemetokistlerin önemli bir bölümü henüz açılmamıştır. Açılmamış nematokistlerin açılması zehirlenmenin şiddetini arttırır. Bu yüzden henüz açılmamış nematokistler mümkün olduğu kadar çabuk deriden uzaklaştırılmalı veya açılmaları engellenmelidir.

Nematokistleri patlatmadan deriden uzaklaştırmanın en güvenli yolu deniz suyu kullanmaktır. Deniz suyu ile uzaklaştırılamayan dokunaçlar künt kenerlı bir cisimle (kredi kartı veya bıçağın sırt kısmı) sıyrılarak veya cımbızla nazikçe tutularak uzaklaştırılabilir. Sert temas (ovma, kaşıma gibi) veya tatlı su ile yıkama nematokistlerin yoğun şekilde açılmasına neden olduğu için bu gibi uygulamalardan kaçınılmalıdır.

Bazı kimyasalların nematokistlerin açılmasını engellediği gösterilmiştir. Bunlardan %5 asetik asit (sirke) C. fleckeri nematokistlerini etkin şekilde etkisiz hale getirir. Bu yüzden, kübozoa grubu kinidoid zehirlenmelerine ilk yardımda sirke uygulaması, standart tedavinin bir parçası olarak yerini almıştır.

Sirke uygulamasının diğer kinidoid zehirlenmelerindeki yeri tartışmalıdır. Sirkenin Phsalia sp., Pelagia noctulica, Lytocarpus philippinus ve Cyanea capillata nematokistlerini tetiklediği gösterilmiştir. Bu nedenle araştırmacıların bir kısmı sirkenin tüm denizanası ve kinidoid zehirlenmelerinde değil, sadece kübozoa grubu denizanalarında kullanılmasını önermektedir. Kübozoa dışındaki zehirlenmelerde nematokistleri stabilize etmek için son dönemde öne çıkan topikal (cilde bir losyon gibi dışarıdan uygulama) %1 lidokain uygulaması ümit vaat etmektedir.

Kinidarya zehirlenmelerinin çoğunda önde gelen şikayet ağrıdır. Ağrının giderilmesi için en etkili ilkyardım, sıcak uygulamasıdır. Etkilenen bölgenin 20-40 dakika boyunca 43-45 derece santigrad sıcaklığındaki suya batırılması vakaların çoğunda ağrıyı kontrol altına almak için yeterlidir. Suyun sıcaklığı derece ile kontrol edilemiyorsa "elin içinde tutulabildiği, tahammül edilebilen en yüksek sıcaklık" ölçü olarak kullanılabilir.

Kaynaklar:
Myatt, Frederick. 1981. An Illustrated Guide to Pistols and Revolvers. London, United Kingdom: Salamander House.
Birsa L.M. et al. Evaluation of the effects of various chemicals on discharge of and pain caused by jellyfish nematocysts. Comparative Biochemistry and Physiology, Part C 151 (2010) 426–430.
Ward NT et al. 2012. Evidence-based treatment of jellyfish stings in north America and Hawaii. Ann Emerg Med. 2012 Oct;60(4):399-414.
Ozbek S. 2011. The cnidarian nematocyst: a miniature extracellular matrix within a secretory vesicle. Protoplasma. 2011 Oct;248(4):635-40.
Morabito R et al. Nematocyst discharge in Pelagia noctiluca (Cnidaria, Scyphozoa) oral arms can be affected by lidocaine, ethanol, ammonia and acetic acid. Toxicon. 2014 Jun;83:52-8.
Tibbals J 2006. Australian venomous jellyfish, envenomation syndromes, toxins and therapy. Toxicon. 2006 Dec 1;48(7):830-59
Ozbek S et al. 2009. Cnidocyst structure and the biomechanics of discharge. Toxicon. 2009 Dec 15;54(8):1038-45.

Rhizostoma pulmo

1970 ve 1980 lerden sonra gittikçe artan sıklıkta görülmeye başlamıştır. Zehri insanlar üzerinde çok etkili değildir. Deride kızarıklık, kabarma, su toplaması ve yanma şeklinde ağrıya neden olabilir. Özellikle dudaklar gibi ince cilt alanları etkileneir. Hapşırma, burun akıntısı ve ürtikere neden olabilir. R. pulmo teması sonrasında endişeli duygu durum değişikliği bildirilmiştir.

Kaynak : Mediterranean Jellyfish Venoms: A Review on Scyphomedusae. Mariottini GL, Pane L. Mar Drugs. 2010; 8(4): 1122–1152.
Venomous and Poisonous Marine Animals: A Medical and Biological Handbook John A. Williamson, Joseph W. Burnett, Peter J. Fenner, Jacqueline F. Rifkin

Phyllorhiza punctata

Kaşıntı ve karıncalanma gibi çok hafif cilt şikayetlerine neden olabilir. Şiddetli veya tüm vücudu etkileyen bir zehiri yoktur.

Kaynak : Mediterranean Jellyfish Venoms: A Review on Scyphomedusae. Mariottini GL, Pane L. Mar Drugs. 2010; 8(4): 1122–1152.

Cassiopea andromeda

Deniz tabanında tepetaklak duruduğu için tepetaklak denizanası olarak da adlandırılır. Tepetaklak denizanasının bu ilginç davranışı, simbiyotik ilişki içinde olduğu alglerden kaynaklanır. Denizanası zehirli kapsülleriyle bu tek hücreli yosunları balıklardan korur, yosun da karşılığında fotosentezle ürettiği besini paylaşır. Temas bölgesinde ağrı, kızarıklık ve kabarmaya neden olabilir. Tüm vücudu etkileyen belirtileri kusma ve kas ağrılarıdır.

Kaynak : Mediterranean Jellyfish Venoms: A Review on Scyphomedusae. Mariottini GL, Pane L. Mar Drugs. 2010; 8(4): 1122–1152.

Pelagia noctiluca

Pelagia noctiluca, Akdeniz'in en zehirli denizanası olarak bilinir. Zehirli, yakıcı kapsülleri yani nematokistleri kubbe, karın ve saçak kısmlarında bulunur. Yani bu denizanasının gövdesinin her yeri sokma kapasitesine sahipitr.
Pelagia noctiluca sokmalarının etkisi genelikle cilde sınırlı kalır ve bölgeseldir. Etkilenen bölgede kızarıklık, kabarma, su toplaması ve yanma şeklinde ağrı ortaya çıkar. Bölgede uzun süreli ağrıya neden olabilir. Ağrının tamamen geçmesi 1-2 hafta sürebilir. Bölgede kalıcı renk değişikliğine neden olabilir. Tüm vücudu etkileyen (sistemik) etkileri bronş daralması, kaşıntı, nefes darlığı, sersemlik hissi, bulantı, kusma, kan basıncı düşmesi, ishal ve şokdur.

Kaynak : Jellyfish Stings and Their Management: A Review. Cegolon L et al. Mar Drugs. Feb 2013; 11(2): 523–550.
Impact of Stinging Jellyfish Proliferations along South Italian Coasts: Human Health Hazards, Treatment and Social Costs. De Donno A. et al. Int J Environ Res Public Health. Mar 2014; 11(3): 2488–2503.
Mediterranean Jellyfish Venoms: A Review on Scyphomedusae. Mariottini GL, Pane L. Mar Drugs. 2010; 8(4): 1122–1152.

Chrysaora hysoscella

Pusula denizanası olarak da bilinen bu denizanası sırtındaki belirgin deseniyle diğer denizanalarından ayrılabilir. Kaşıntı, kızarıklık, kabarma, yanma hissi yapabilir. Şikayetler genellikle birkaç saat içinde kendiliğinden geçer. Bazı vakalarda temastan 48 saat kadar sonra ortaya çıkan kaşıntı, kızarıklık, ödem görülebilir.

Kaynak : Mediterranean Jellyfish Venoms: A Review on Scyphomedusae. Mariottini GL, Pane L. Mar Drugs. 2010; 8(4): 1122–1152.

Rhopilema nomadica

Kızıldeniz'den Akdeniz'e giren ve Doğu Akdeniz'de çoğalan bu denizanası temas bölgesinde kızarıklığa ve şiddetli ağrıya neden olabilir. Bazı vakalarda temastan 2-7 gün sonra kabarma ve kurdeşen benzeri döküntü ortaya çıkabilir. Cilt reaksiyonu güneşe maruziyet ile şiddetlenebilir. Gözlerde yanma, kızarıklık, çapaklanma, gözkapağı ödemine neden olabilir. Etkilenen bölgede kalıcı renk değişikliği, cilt altı yağ atrofisi, keloid (büyük nedbe dokusu) gelişebilir. Tüm vücudu etkileyen zehirlenme bulguları ateş, bitkinlik ve kas ağrılarıdır.

Kaynak : Mediterranean jellyfish (Rhopilema nomadica) sting. Silfen R et al. Burns Volume 29, Issue 8, December 2003, Pages 868–870.
Biologically active polypeptides in the venom of the jellyfish Rhopilema nomadica. Gusmani L et al. Toxicon Volume 35, Issue 5, May 1997, Pages 637–648
Mediterranean Jellyfish Venoms: A Review on Scyphomedusae. Mariottini GL, Pane L. Mar Drugs. 2010; 8(4): 1122–1152.
An alien jellyfish Rhopilema nomadica and its impacts to the Eastern Mediterranean part of Turkey. Öztürk B. İşinibilir M. J. Black Sea/Mediterranean Enviroment Vol.16(2): 149-156 (2010)

 

 
Gözlemleriniz bizim için değerli!
 
instagram ve twitter için #yayakarsa
 

BİZE ULAŞIN

Telefon : + 90 216 424 07 72
Faks : + 90 216 424 07 71
Posta Adresi : P.K. : 10 , Beykoz, 81650, İSTANBUL
E-posta : yayakarsa@tudav.org,tudav@tudav.org

 

Instagram

TuDAV-LOGO

 

MALİ DESTEK

Ya Yakarsa Projesine neden sizin de katkınız olmasın?
Bağışlarınızı;
İş Bankası - Beykoz
Türk Lirası (TL): 1010-736591
IBAN (TL): TR46 0006 4000 0011 0100 7365 91
Euro: 1010-3288790
IBAN (Euro): TR17 0006 4000 0021 0103 2887 90
TÜDAV hesabına yatırabilirsiniz.
Faks ya da telefon kullanarak kredi kartı ile bağış yapabilirsiniz.

ULUSAL DENİZANASI ve BENZERİ TÜRLERİ İZLEME PROGRAMI

Telif Hakkı © TÜDAV 2014 Bütün Hakları Saklıdır. Bu web sayfasının hiçbir içeriği TÜDAV'ın yazılı izni olmaksızın kullanılamaz.

İzinsiz kullanım durumunda yasal işlemler başlatılacaktır.

Web Master - KA-BUM!